Бамбай булчирхайны дааврын дутагдал (ББДД)

Hypothyroidism (english)
Гипотиреоз (ру́сский)

Бамбай булчирхайн өвчнөөр голдуу эмэгтэйчүүд илүүтэй өвчилж байна.

ББДД -ын үеийн үндсэн зовуурь, шинж тэмдэг (PCSS)

  • Бамбай булчирхай томрох (бахлуур)
  • Йод дутагдах эсвэл илүүдэх
  • Цусны цагаан эсийн хэмжээ багадах
  • Бодисын солилцоо удааширна
  • Үс, хөмсөг унах, шингэрэх, хугарана, үс, арьс арзайж ширүүн оргих
  • Арьс, уруул, ам, үтрээ хуурайших, хөлийн ул, гарны хуруу хагарах
  • Хумс хугарамтгай болох
  • Чих дотроо маш их загатнах
  • Арьс хөхрөх /the “blues”/
  • Гар, хөл даарах /Cold intolerance/
  • Биеийн халуун буурах 36 заримдаа 34-35С
  • Эсрэг  RT3 их байх /High levels of RT3/: зүрхний хэм ихсэх, ядрах
  • Элэг бөглөрөх, өөхших
  • Кортизол даавар буурах
  • Таргалалт /турахад маш хэцүү бх/
  • Хоолонд дургүй болох
  • Ядарч тамирдах,  эрч хүчгүй, цог золбоо, урам зориггүй болох
  • Архаг ядаргааны хам шинж болон булчин шөрмөсний эмзэглэл (FMS) тусах
  • Үе мөч, хөл, гар бадайрч өвдөх, шуугаар шархирах, зүүгээр хатгаж байгаа юм шиг өвдөх /paresthesia/, булчин сулрах, нуруугаар өвдөх
  • Өтгөн хатах Эндокринный запор
  • Хоол муу шингэх
  • Сэтгэл зовнил, гутрал, СШСӨ
  • Стресс , БДБС үүсэх магадлалтай
  • Нүүр, гар, хөл хавагнана /Puffiness бамбайсан улаан болно/
  • Нүдний доод зовхи хавагнах, цэлхийх /Periorbital puffiness/
  • Өдрийн турш хавантай байх (feeling puffy all the time)
  • Цусны доод даралт нэмэгдэх /Diastolic hypertension/, ЦДИ
  • ЦДБ тохиолдол бий
  • Цусны эргэлт удаашрах
  • Холестерин  нэмэгдэх, цусан дах саахрын дутагдал
  • Бөөр,  цөсний чулуу үүсэх
  • Бөөлжис цутгах
  • Мартамхай болох
  • Анхаарал төвлөрөхгүй болох
  • Зүрхний хэм удаашрах,  зүрх томрох
  • Бэлгийн чалх буурах
  • Тестостерон буурах (ПХ үүснэ)
  • Сарын юм ихээр ирэх
  • Умайн булчингийн хоргүй хавдар,  умайн ханын цэвэрүүт уйланхай,  өндгөвчний уйланхай, хөхний өвчин /fibrocystic breast disease/
  • ПХ үүсэх, улмаар ЭД үүсэх
  • ББДД /ББДД-ын 90%-д нь ЭД үүссэн байдаг. Хүний бие хангалттай хэмжээний бамбай булчиррхайны даавартай байхыг шаарддаг. Энэ үед холестеринд орших прегнолоноос прогестероныг  ялгаруулдаг. Хэрвээ ББ сул байвал ПХ үүснэ. Хэрвээ ПХ үүссэн үед ББ П ихээр ялгаруулахыг БДБ-д “даалгадаг”. Энэ ачаалал буцаад ББ-д очиж, ББ-г бүр сульдуулдаг, улмаар ПХ бүр дордоно. Улмаар ийм гажиг хэлхээ /vicious cycle/ үүсдэг аж. Прегнолон гарахын тулд заавал бамбайн даавар хангалттай хэмжээнд байх ёстой/
  • Цэвэршилт: нүүр улайх
  • Амт, үнэр, сонсголын мэдрэмж   буурах /юм муу сонсох, давтаж асуух/
  • Хоолой сөөх, паржигнах
  • Үр зулбах, үргүйдэх эсвэл хэвлийдээ эндэх /stillbirths/
  • Дархлаа сулрах, амархан харшилд өртөх тухайлбал, глютен, сүүнд харшил өгөх
  • Чих шуугих
  • Толгой өвдөх
  • Тархиар хатгуулах
  • Хэл томрох, бамбайх магадлалтай
  • ХГЗ өнгөргүй болох
  • Гар шар өнгөтэй болох
  • Тунгалгын үйл ажиллагаа сулрах
  • Төмөр дутагдлын цус багадалт
  • Шалтгаангүйгээр уйдах зэрэг болой.

Оношлогооны энгийн ардын арга:

1/ Otto Broda Barnes-ын арга: Халуунаа үзэхэд 36,5-аас бага байвал ББДД, 36.8-аас дээш байвал ББДИ /бамбайн хордлого буюу гипертиреоз/ болж бна гэж үздэг аж. Гагцхүү 3 өглөө үзэж халуунаа тэмдэглэх хэрэгтэй.

2/ Йодоор зурах арга: Йодын 3-5% уусмалаар тор зурж ББДИ эсвэл ББДД-ын аль нь болохыг ардын аргаар тодорхойлж болно. Тохой, шилбэ, хавирга, хөлийн ул зэрэг нимгэн арьсан хэсэгт 5см2 хэмжээний йодын уусмалаар түрхэхэд 2 цагийн дотор эсвэл заримдаа бүр 20 минутын дотор алга болвол ББДД-тай бна, 2-4 цагийн дотор алга болвол йодын хэрэгцээтэй бна, 4 цагаас илүү удаан хугацаанд байж байвал ББДИ-тэй гэж үздэг аж.

Болзошгүй учир шалтгаанууд (PCC, патогенез):

Бамбай булчирхайнд олон зангилаа үүсч томрох нь яг юунаас болдог нь тогтоогдоогүй.

  • Буруу хооллолт
  • Архаг стресс
  • Бамбай булчирхайн үйл ажиллагаа доголдох, дутагдах
  • Дархлаа сулрах
  • Элдэв үрэвсэл байх
  • TRH /thyrotropin releasing hormone/, TSH даавруудын аль нэг эсвэл хоюулаа дутагдах
  • Йод дутагдах, илүүдэх
  • Мөөгөнцөр
  • ХГЗ өнгөргүй болсон, хямарсан гэдэсний эмгэг
  • Цус, элэг, гэдэс, тунгалгын эд эс бохирдсон
  • Эмэгтэйчүүдийн мөөгөнцөр үүссэн: Мөөгөнцрийн үед мөөгөнцрийн хаягдал эс нь хуурамч эстрогенийг ялгаруулдаг. Улмаар эмэгтэй хүн өөрийн эстрогенээ бууруулдаг. Бамбайнд мөн адил дохио өгдөг. Өөрөөр хэлвэл, ББ дааврыг бууруулах дохио өгнө гэсэн үг. Энэ нь ББДД-ыг улам гүнзгийрүүлнэ.
  • Өвдөлт намдаагч эм, харшил дарагч эм, тайвшруулагч эмүүд түүнчлэн хлор, фтор, зарим хүнд металл, бусад нийлмэл химийн бодис хэрэглэсэн.
  • Бахлууртай байж байгаад хагалгаанд орж хэт том хэсгийг авч хаясан
  • БДБС, нөхөн үржихүйн дааврууд өөрчлөгдөх, тухайлбал, прогестерон буурах, бүсгүйчүүдийн эстроген давамгайлах, эрчүүдийн тестестерон буурах зэрэг болой.

Эдгээр нөхцөл шалтгаануудаас аль нь танд хамаатай болохыг тогтоож, түүнийгээ эмчлэхийг зорих хэрэгтэй.

Хоол унд:

Аль болох шүлтлэг хоол ундыг сонгох хэрэгтэй. Цэвэр ус ууж байх нь дотоод шүүрлийн булчирхайнд амин чухал аж. Ногоо, жимс давамгайлсан хоол идэж байх. Манай сайтаас рН-ыг тодоруулан үзнэ үү.

Оросууд дараах топ 8 хоол ундыг нэрлэж байна. Үүнд:

  1. Үр тариа, будаа
  2. Далайн хоол, загас
  3. Хүнсний ногоо: бууцай, салатны навч
  4. Жимс жимсгэнэ
  5. Хушганы самар, буйлсийн самар + зөгийн бал
  6. Эмийн ургамал: төлөгч өвс, царван, чихэр өвс, самархай, тавилгана, хөвөнт, зэрлэг хахууна, хүн орхоодой
  7. Хүйтэнээр шахаж гаргадаг ургамлын тос: олив, гүнжид, маалинга
  8. Цэвэр ус: “Боржоми”, ”Ессентуки” гэх мэт

Хоол хүнс, аминдэмийн хувьд дараах 5 чиглэлийн зөвлөгөөг баримтлавал зохино. Үүнд:

1/ Селени

Бамбай булчирхайны дааврын бодисын солилцоонд “селени” хэмээх сарнимал металл чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Бамбай булчирхайны ауто дархлааны үрэвсэл (Hashimoto’s thyroiditis)-ийн үед дархлааны тогтолцоо бамбай булчирхай руу довтолж, улмаар эхний ээлжинд биед байгаа селенийг устгадаг. Иймд селенийг ууснаар Т4 /thyroxine/ дааврын тэнцвэрийг хангахад тусална.

Дараах хүнс, ургамал селени ихээр агуулна гэдгийг санагтүн. Үүнд:

  • Үхрийн мах
  • Алтанжад загас (tuna)
  • Том цүлдмэг мөөг
  • Сүүт өвс
  • Газрын лийр
  • Сахалины бөөрөлзгөнийн навч
  • Далайн байцаа
  • Нарсны шилмүүс
  • Бууцай
  • Луувангийн навч
  • Сармис
  • Барагшун
  • Арвай
  • Алтантовч

2/ Саахаргүй хоол унд

Саахар, хэт боловсруулсан хоол биед үрэвсэл үүсгэнэ. Улмаар тэрээр Т4-ийг Т3 (triiodothyronine) болгож хувиргах явцыг удаашруулж, арьсны асуудал, стрессийг нэмэгдүүлнэ. Энэ нь бамбай булчирхайны өвчин болон түүний зовиур эмгэгийг улам дордуулна.

3/ “В” бүлгийн аминдэмүүд 

ББДД нь биед байгаа “В-12”, “В-1” аминдэмийг бууруулна. “В-12” нь ББДД-ын үеийн тамирдах, ядрах зовиурыг хөнгөлнө. Эдгээр аминдэмийг агуулдаг дараах хоол хүнсийг хэрэглэе. Үүнд:

  • Вандуй
  • Гүнжидийн үр
  • Алтанжад загас
  • Бяслаг
  • Сүү
  • Өндөг

4/ Исгэсэн хоол унд 

ББДД нь нарийн гэдэстэй холбоотой гэж үздэг. ББДД-ын үед голдуу нарийн гэдэст нян, мөөгөнцөр үүссэн байх нь бий. Иймд тараг, ингэний хоормог, түүхий бяслаг, орос квас, алимны исгэсэн шүүс хэрэглэж байхыг зөвлөнө.

5/ Глютен агуулаагүй хоол хүнс

ББДД-тай үед ихэнхи тохиолдолд глютены харшилтай байдаг аж. Бамбай булчирхайны ауто дархлааны үрэвсэл, ББДД-ын үед улаан буудай болон глютен агуулагч бусад хоол хүнсийг хэрэглэхгүй байвал зохино.

Йод агуулсан хоол хүнс хэрэглэж байх. Үүнд: 

  • Далайн хоол /анзаарсан нэг зүйл бол Япончууд үүнийг өдөр дутам хэрэглэж байгаа юм/
  • Гүзээлзгэнийн жимс
  • Цангис жимс
  • Лууван
  • Шар будаа, сагадай
  • Алимын үр
  • Сүү
  • Мөхөөлдөс
  • Улаан тэсийн жимс /Улаан тэсийн жимсний цомог/
  • Бяслаг
  • Төмс /хальстай нь чанавал их сайн/
  • Исгэсэн хоол /Тараг, кимчи, даршилсан байцаа, ингэний хоормог, алимны эсэгсэн шүүс, квас, гүүний айраг/

Тослог багатай бяслаг, далайн байцаа, хушга, мөхөөлдөс, тараг, үнээний сүү, өндөг, нуурын загас, далайн хоол, лийр, алимны жимс, хулууны үр, наргил модны тос, ногоон навчит хүнсний ногоо, ургамал /сагадай, арвай, хошуу тарианы ногоон нахиа, хүрэн манжин, тоор жимс, газрын самар, бууцай,  чанасан гичний навч /tyrosine ихтэй/, салатны навч, бөөрөнхий сонгино зэрэг хүнсний ногоо нь хлорфильтэй байдаг/ ахиухан идэж байх хэрэгтэй.

Сагадайны амтат нухаш: Орост нунтагласан сагадай, хушганы самар, зөгийн балыг 1:1:1 харьцаагаар нхайруулж, 7 минут водяняя баня хийж, бэлтгээд, өдөрт 1 хоолны халбагаар хоолноос 30 минутын өмнө 3 удаа иднэ. Усаар даруулж ууна. Нэг удаагийн сувилгаа: 30 хоног. Энэхүү нухаш нь ББДД, бахлуур, цус багадалтад өндөр үр дүнтэй.

ББДД/ББДИ-д сагадай будааг чанаад шар гаа, дэвтээсэн далайн байцаагаар амталж иднэ.

Бүсгүйчүүд сүүгээ хязгаарлах. Учир нь, сүүнд эстроген их агуулагддаг. Бүсгүйчүүдийн эстроген ихэдвэл бамбай булчирхайн дааврыг бүр бууруулна. Бүсгүйчүүдийн дааврын тэнцвэр алдагадах үеийн хоол хүнс /сайтаас үзнэ үү/-ийг баримтлана.

Аминдэм, эрдэс бодис:

Йод, төмөр, селени, цайр, зэс, кобальт, манган, “В”, “А”, “Е”, “Д-3”, “С” аминдэм, Омега-3 өөх тос.

Селени агуулсан хоол хүнсэнд бэлчээрийн үхрийн мах, бразил самар, загас, далайн хоол багтана.

Сувиллын чанартай зөвлөмж (Treatment strategy-TS):

Бамбай булчирхайн дааврын эмийг огцом зогсоож болохгүй. Эмийн ургамал уухын өмнө ББД-аа шинжлүүлэх хэрэгтэй. Ургамал уугаад 3 сар болоод дахин шинжлүүлнэ. Дааврын өөрчлөлт удаан хугацаанд явагддаг тул шууд хурдан хугацааанд огцом үр дүн гарна гэж хүлээх хэрэггүй.

Цус, элэгээ цэвэршүүлэх, дасган зохицуулах, тунгалын эд эсийг дэмжих, дархлаа тэтгэх хэрэгтэй. Түүхий бөөрөнхий байцаа зэрэг гойтрогеник хоол хүнс (goitrogenic foods)- ийг сайтар чанаж идэх, эсвэл бүр идэхгүй байх, түүнчлэн йод агуулагч хоол хүнсийг хэт ихээр хэрэггүй байх.

Бясалгал, залбирал, иллэг хийх явган явах, амарч сурах зэрэг нь маш сайн үр дүнтэй. Өдөр бүр жамц давстай ваннанд орно.

ББДД-д уудаг эм нь донтуулах буюу дасал болдог тул аажаар хаях хэрэгтэй. Бургасны навч эсвэл царсны холтосны хандаар унтахын өмнө жин тавина. Нарсны давирхайг эсвэл шүүдэргэнэ, зажилуурганыг гахайн өөх эсвэл оливийн тосонд дарж, бахлууртаа жин тавина.

Дараах чиглэлийн ургамал ууж байх хэрэгтэй. Үүнд:

  • Далайн байцаа /йод агуулагч/
  • Дасган зохицуулагч болон бөөрний дээд булчирхайг тамиржуулагч ургамлууд
  • Элэг хамгаалагч ургамлууд
  • Цусны эргэлтийг сайжруулагч ургамлууд
  • Тунгалгын эд эсийг дэмжигч ургамлууд /Lymphatic herbs/
  • Дархлаа тэтгэгч ургамлууд
  • Бүсгүйчүүдийн даавар тэгшитгэгч ургамлууд
  • Тайвшруулагч ургамлууд.

Дараах төрлийн далайн байцаа байдаг гэдгийг мэдэж байх.

Brown Seaweeds and Kelp (Icelandic kelp, Norwegian kelp, bullwhip kelp, sugar kelp, giant Pacific kelp, and hijiki)

Numerous large brown seaweeds also contain iodine, including Fucus spp. (bladder wrack), Laminaria spp. (kombu), Undaria spp. (wakame), Sargassum spp. (sargasso weed), and Postelsia palmaeformis (sea palm).

Өдөрт уух йодны хэмжээ 150-300 mcg /micrograms/ бна.

Далайн байцааны йодын агуумж дараах байдалтай байна. Үүнд:

Icelandic kelp, 8000 ppm, Norwegian kelp 4000 ppm, Atlantic kelp 1500-2000 ppm, Pacific kelp 500-1200 ppm, Fucus spp. 200-500 ppm, Wakame 50-150 ppm, Sargassum 35 ppm, and Porphyra spp. (nori) 15 ppm.

Ryan Drum claims that eating 3-5 grams of most dried, unrinsed seaweeds will provide the RDA of 1100-1500 micrograms of iodine.

Далайн байцаа идэх нь йодын цацраг туяаны эмчилгээнд орсон хүмүүсийн бамбай булчирхайн үйл ажиллагааг дэмжиж чадахгүй. Өөрөөр хэлвэл, бамбай булчирхайн дааврыг шууд орлохгүй гэсэн үг.

Арга: 28 г далайн байцааг 900мл усанд хийж, 100-220 мл-аар 1-4 удаа ууна.  Эсвэл далайн байцааг нунтаглаад хоолондоо цацаж идэж болно.

Йод агуулсан байгалийн бүтээгдэхүүн ихээр хэрэглэвэл бамбай булчирхайн үйл ажиллагааг хязгаарлана.

5%-ийн йод уух арга: 1 дуслаар долоо хоногт 2 удаа 1 аяга сүүнд дусааж ууна. /даваа, пүрэв гарагт/

Йод түрхэх эмчилгээ: Йодоо дээр дурдсанчлан баруун мөр, зүүн гуяанд түрхэнэ. Маргааш нь сөөлжөөд зүүн мөр, баруун гуяанд түрхэнэ. Йод шингэж алга болж байвал өдөр бүр түрхнэ. Дараа нь 3 хоноод нэг түрхэнэ. Ийм маягаар 1 жил түрхэнэ. ББДД, бахлуур алга болсон байв.

БДБ-ны архаг стресс нь цомцог, өнчин тархи, БДБ-ны тэнхлэгийг алдагдуулж, тэрээр энэ нь бамбай булчирхайны үйл ажиллагааг дарангуйлна. Дасган зохицуулагч зарим ургамлууд Бамбайн үйл ажиллагааг шууд буюу шууд бусаар дэмждэг. Шууд бусаар дэмждэг ургамалд чихэр өвс орж бна.

Зайлсхийвэл зохих зүйлс:

Ургамлын гаралтай зарим бүтэгдэхүүнд агуулагддаг “Goitrin” хэмээх бодис, Quercetin нь Т3, Т4 даавруудад йодыг зөөж өгдөг энзем (enzyme thyroid peroxidase)- ийг боймолдог ажээ.

Goitrin агуулагч бүтээгдэхүүнүүд (the most potent goitrogens):

Түүхий шар буурцаг /түүгээр хийсэн сүү, бургер, нунтаг, чипс, мах, бяслаг/, түүхий бөөрөнхий байцаа, цэцэгт байцаа, газрын самар /goitrogens or iodine blockers/, шар будаа, шар манжин, туурам, гич /гичний үрийн зутан нухаш/, фтор агуулсан хүнс /кофе, ногоон цай/, шарсан, хуурсан, лаазалсан хоол, өөхтэй мах, хиам, хийжүүлсэн ундаа, тоор жимс, бууцай, чийпс, түргэн хоол, давс, саахар, элдэв чихэр, дээд гурилын талх, майонез, уксус, аджик амтлагч, перец, химийн бодис /өнгө, үнэр оруулагч, амт нэмэгдүүлэгч, нөөшлөгч/, архи, тамхи, глютен, хиймэл өөх тос, маргарин, зууннаст, хүн орхоодой, цагаан гаа, хушны самар Triclosan хэмээх химийн бодис /энэ нь саван, гоосайхан гэх мэт бүтээгдэхүүнд бий/.

“Thiocyanates” хэмээх хүхэр агуулагч бодис нь бахлуур үүсгэгчид ордог. энэ бодис нь бидний мэдэх олон хүнсний ногоонд байдаг аж. Энэ бодис нь бамбайг хатууруулж, йод шимэгдэхэд саад учруулдаг. мөн түүчлэн “Goitrin” лугаа адил үйлдэл бас үзүүлнэ. Тухайлбал:

тунхуу, элдэв байцаа, гичний үр, навч, ягаан, цагаан туурмууд, шар манжин зэрэг болой.

Thiocyanates бодис нь чанах, дэвтээх, исгэх үед багасдаг.

Flavonoids агуулагч хүнсний ногоо: Шар буурцаг, шар будаа, алтантовч, нимбэгний төрлийн жимсүүд, яншуй, сонгино, улаан дарс, шар айраг. Шар будааг чанахад энэхүү флавонойд нь устахгүй.

Quercetin нь дээр дурдсан энзем /enzyme thyroid peroxidase/-ыг боймлохын сацуу бамбай булчирхайны даавруудыг идэвхжүүлдэг элэгний энзем (hepatic deiodinase)-ийг мөн боймолдог аж. Quercetin нь цангис жимс, сонгино, буржгар байцаа, улаан дарс, үхрийн нүдний жимс, алим, усан үзэм, хөх нэрс, чангаанз жимсэнд нилээд агуулагддаг.

ББДД-тай үед ихэнхи тохиолдолд глютены харшилтай байдаг аж. Бамбай булчирхайны ауто дархлааны үрэвсэл, ББДД-ын үед улаан буудай болон глютен агуулагч бусад хоол хүнсийг хэрэглэхгүй байвал зохино.

Бахлуур үүсгэгч /Goitrogens/ агуулсан ногоог түүхийгээр нь идэхгүй, зөвхөн чанаж идэж байх. Үүнд бөөрөнхий ба цэцэгт байцаа, хушны самар, туурам, гич, шар буурцаг, шар манжин, шар будаа зэрэг багтана. Учир нь, бахлуур үүсгэгч нь йодын шимэгдэлтийг боймолдог аж.

Хоол бэлтгэхдээ ургамлын тос /рапс, наранцэцгийн тос гэх мэт/ ашиглахгүй байхыг зөвлөж бна.

Болзошгүй учир шалтгаанууд, эрсдэлт хүчин зүйлс

Үндсэн зовуурь, шинж тэмдэг (болзошгүй хожмын үеийн)

Зохимжтой ба зохимжгүй ургамлын бүтээгдэхүүн

Эх үүсвэр

Тэмдэглэгээний утга

  • Ийм тэмдэг нь эмчилгээний өндөр үр дүнтэй бөгөөд эрдэм шинжилгээний туршилт, судалгаагаар нотлогдсон болохыг илэрхийлнэ.
  • Ийм тэмдэг нь хүний биед сайн нөлөөтэй гэдэг нь судалгаагаар нотлогдсон. Гэхдээ бүхэл ургамлын хувьд авч үзвэл 3 одтой бүтээгдэхүүнийг арай гүйцэхгүй аж.
  • Ийм тэмдэг нь эмчилгээ, шим тэжээлийн эерэг үр дүнтэй болохыг илэрхийлнэ. Голдуу ардын уламжлалт практикт олон зуун жилийн турш өргөн хэрэглэгддэг туршлагатай. Туршилтын амьтан дээр судлагдаж сайн нь тогтоогдсон. Өчигдрийн ардын эмчилгээнд хэрэглэдэг байсан эмийн ургамал өнөөдөр шинжлэх ухаанаар нотлогдсон эмчилгээ болдог гэдгийг санаандаа авбал зохино.
  • Ийм тэмдэг нь гаж нөлөө буюу зохимжгүй заалтыг илэрхийлнэ.
Bambai bulchirhainii daavriin dutagdal (BBDD) - Hooloi suuh - Am gemteh - Bambai bulchirhain uvchnuur golduu emegteichuud iluutei uvchilj baina. BBDD -iin uyeiin undsen zovuuri, shinj temdeg (PCSS):  Bambai bulchirhai tomroh (bahluur) Iod dutagdah esvel iluudeh TSusnii tsagaan esiin hemjee bagadah Bodisiin soliltsoo udaashirna Us, humsug unah, shingereh, hugarana, us, aris arzaij shiruun orgih Aris, uruul, am, utree huuraishih, huliin ul, garnii huruu hagarah Hums hugaramtgai boloh CHih dotroo mash ih zagatnah Aris huhruh /the “blues”/ Gar, hul daarah /Cold intolerance/ Biyeiin haluun buurah 36 zarimdaa 34-35S Esreg  RT3 ih baih /High levels of RT3/: zurhnii hem ihseh, yadrah Eleg bugluruh, uuhshih Kortizol daavar buurah Targalalt /turahad mash hetsuu bh/ Hoolond durgui boloh YAdarch tamirdah,  erch huchgui, tsog zolboo, uram zoriggui boloh Arhag yadargaanii ham shinj bolon bulchin shurmusnii emzeglel (FMS) tusah Uye much, hul, gar badairch uvduh, shuugaar sharhirah, zuugeer hatgaj baigaa yum shig uvduh /paresthesia/, bulchin sulrah, nuruugaar uvduh Utgun hatah Endokrinniii zapor Hool muu shingeh Setgel zovnil, gutral, SSHSU Stryess , BDBS uuseh magadlaltai Nuur, gar, hul havagnana /Puffiness bambaisan ulaan bolno/ Nudnii dood zovhi havagnah, tselhiih /Periorbital puffiness/ Udriin tursh havantai baih (feeling puffy all the time) TSusnii dood daralt nemegdeh /Diastolic hypertension/, TSDI TSDB tohioldol bii TSusnii ergelt udaashrah Holyestyerin  nemegdeh, tsusan dah saahriin dutagdal Buur,  tsusnii chuluu uuseh Buuljis tsutgah Martamhai boloh Anhaaral tuvluruhgui boloh Zurhnii hem udaashrah,  zurh tomroh Belgiin chalh buurah Tyestostyeron buurah (PH uusne) Sariin yum iheer ireh Umain bulchingiin horgui havdar,  umain haniin tseveruut uilanhai,  undguvchnii uilanhai, huhnii uvchin /fibrocystic breast disease/ PH uuseh, ulmaar ED uuseh BBDD /BBDD-iin 90%-d ni ED uussen baidag. Hunii biye hangalttai hemjeenii bambai bulchirrhainii daavartai baihiig shaarddag. Ene uyed holyestyerind orshih pryegnolonoos progyestyeroniig  yalgaruuldag. Hervee BB sul baival PH uusne. Hervee PH uussen uyed BB P iheer yalgaruulahiig BDB-d “daalgadag”. Ene achaalal butsaad BB-d ochij, BB-g bur suliduuldag, ulmaar PH bur dordono. Ulmaar iim gajig helhee /vicious cycle/ uusdeg aj. Pryegnolon garahiin tuld zaaval bambain daavar hangalttai hemjeend baih yostoi/ TSevershilt: nuur ulaih Amt, uner, sonsgoliin medremj   buurah /yum muu sonsoh, davtaj asuuh/ Hooloi suuh, parjignah Ur zulbah, urguideh esvel hevliidee endeh /stillbirths/ Darhlaa sulrah, amarhan harshild urtuh tuhailbal, glyutyen, suund harshil uguh CHih shuugih Tolgoi uvduh Tarhiar hatguulah Hel tomroh, bambaih magadlaltai HGZ ungurgui boloh Gar shar ungutei boloh Tungalgiin uil ajillagaa sulrah Tumur dutagdliin tsus bagadalt SHaltgaanguigeer uidah zereg boloi. Onoshlogoonii engiin ardiin arga: 1/ Otto Broda Barnes-iin arga: Haluunaa uzehed 36,5-aas baga baival BBDD, 36.8-aas deesh baival BBDI /bambain hordlogo buyuu gipyertiryeoz/ bolj bna gej uzdeg aj. Gagtshuu 3 ugluu uzej haluunaa temdegleh heregtei. 2/ Iodoor zurah arga: Iodiin 3-5% uusmalaar tor zurj BBDI esvel BBDD-iin ali ni bolohiig ardiin argaar todorhoilj bolno. Tohoi, shilbe, havirga, huliin ul zereg nimgen arisan hesegt 5sm2 hemjeenii iodiin uusmalaar turhehed 2 tsagiin dotor esvel zarimdaa bur 20 minutiin dotor alga bolvol BBDD-tai bna, 2-4 tsagiin dotor alga bolvol iodiin heregtseetei bna, 4 tsagaas iluu udaan hugatsaand baij baival BBDI-tei gej uzdeg aj. Bolzoshgui uchir shaltgaanuud (PCC, patogyenyez): Bambai bulchirhaind olon zangilaa uusch tomroh ni yag yuunaas boldog ni togtoogdoogui. Buruu hoollolt Arhag stryess Bambai bulchirhain uil ajillagaa dogoldoh, dutagdah Darhlaa sulrah Eldev urevsel baih TRH /thyrotropin releasing hormone/, TSH daavruudiin ali neg esvel hoyuulaa dutagdah Iod dutagdah, iluudeh Muuguntsur HGZ ungurgui bolson, hyamarsan gedesnii emgeg TSus, eleg, gedes, tungalgiin ed es bohirdson Emegteichuudiin muuguntsur uussen: Muuguntsriin uyed muuguntsriin hayagdal es ni huuramch estrogyeniig yalgaruuldag. Ulmaar emegtei hun uuriin estrogyenee buuruuldag. Bambaind mun adil dohio ugdug. Uuruur helvel, BB daavriig buuruulah dohio ugnu gesen ug. Ene ni BBDD-iig ulam gunzgiiruulne. Uvdult namdaagch em, harshil daragch em, taivshruulagch emuud tuunchlen hlor, ftor, zarim hund myetall, busad niilmel himiin bodis hereglesen. Bahluurtai baij baigaad hagalgaand orj het tom hesgiig avch hayasan BDBS, nuhun urjihuin daavruud uurchlugduh, tuhailbal, progyestyeron buurah, busguichuudiin estrogyen davamgailah, erchuudiin tyestyestyeron buurah zereg boloi. Edgeer nuhtsul shaltgaanuudaas ali ni tand hamaatai bolohiig togtooj, tuuniigee emchlehiig zorih heregtei. Hool und: Ali boloh shultleg hool undiig songoh heregtei. TSever us uuj baih ni dotood shuurliin bulchirhaind amin chuhal aj. Nogoo, jims davamgailsan hool idej baih. Manai saitaas rN-iig todoruulan uzne uu. Orosuud daraah top 8 hool undiig nerlej baina. Uund: Ur taria, budaa Dalain hool, zagas Hunsnii nogoo: buutsai, salatnii navch Jims jimsgene Hushganii samar, builsiin samar + zugiin bal Emiin urgamal: tulugch uvs, tsarvan, chiher uvs, samarhai, tavilgana, huvunt, zerleg hahuuna, hun orhoodoi Huiteneer shahaj gargadag urgamliin tos: oliv, gunjid, maalinga TSever us: “Borjomi”, ”YEssyentuki” geh met Hool huns, amindemiin huvid daraah 5 chigleliin zuvluguug barimtlaval zohino. Uund: 1/ Syelyeni Bambai bulchirhainii daavriin bodisiin soliltsoond “syelyeni” hemeeh sarnimal myetall chuhal uureg guitsetgene. Bambai bulchirhainii auto darhlaanii urevsel (Hashimoto’s thyroiditis)-iin uyed darhlaanii togtoltsoo bambai bulchirhai ruu dovtolj, ulmaar ehnii eeljind biyed baigaa syelyeniig ustgadag. Iimd syelyeniig uusnaar T4 /thyroxine/ daavriin tentsveriig hangahad tusalna. Daraah huns, urgamal syelyeni iheer aguulna gedgiig sanagtun. Uund: Uhriin mah Altanjad zagas (tuna) Tom tsuldmeg muug Suut uvs Gazriin liir Sahalinii buurulzguniin navch Dalain baitsaa Narsnii shilmuus Buutsai Luuvangiin navch Sarmis Baragshun Arvai Altantovch 2/ Saahargui hool und Saahar, het bolovsruulsan hool biyed urevsel uusgene. Ulmaar tereer T4-iig T3 (triiodothyronine) bolgoj huvirgah yavtsiig udaashruulj, arisnii asuudal, stryessiig nemegduulne. Ene ni bambai bulchirhainii uvchin bolon tuunii zoviur emgegiig ulam dorduulna. 3/ “V” bulgiin amindemuud  BBDD ni biyed baigaa “V-12”, “V-1” amindemiig buuruulna. “V-12” ni BBDD-iin uyeiin tamirdah, yadrah zoviuriig hungulnu. Edgeer amindemiig aguuldag daraah hool hunsiig heregleye. Uund: Vandui Gunjidiin ur Altanjad zagas Byaslag Suu Undug 4/ Isgesen hool und  BBDD ni nariin gedestei holbootoi gej uzdeg. BBDD-iin uyed golduu nariin gedest nyan, muuguntsur uussen baih ni bii. Iimd tarag, ingenii hoormog, tuuhii byaslag, oros kvas, alimnii isgesen shuus hereglej baihiig zuvlunu. 5/ Glyutyen aguulaagui hool huns BBDD-tai uyed ihenhi tohioldold glyutyenii harshiltai baidag aj. Bambai bulchirhainii auto darhlaanii urevsel, BBDD-iin uyed ulaan buudai bolon glyutyen aguulagch busad hool hunsiig hereglehgui baival zohino. Iod aguulsan hool huns hereglej baih. Uund:  Dalain hool /anzaarsan neg zuil bol YAponchuud uuniig udur dutam hereglej baigaa yum/ Guzeelzgeniin jims TSangis jims Luuvan SHar budaa, sagadai Alimiin ur Suu Muhuuldus Ulaan tesiin jims /Ulaan tesiin jimsnii tsomog/ Byaslag Tums /halistai ni chanaval ih sain/ Isgesen hool /Tarag, kimchi, darshilsan baitsaa, ingenii hoormog, alimnii esegsen shuus, kvas, guunii airag/ Toslog bagatai byaslag, dalain baitsaa, hushga, muhuuldus, tarag, uneenii suu, undug, nuuriin zagas, dalain hool, liir, alimnii jims, huluunii ur, nargil modnii tos, nogoon navchit hunsnii nogoo, urgamal /sagadai, arvai, hoshuu tarianii nogoon nahia, huren manjin, toor jims, gazriin samar, buutsai,  chanasan gichnii navch /tyrosine ihtei/, salatnii navch, buurunhii songino zereg hunsnii nogoo ni hlorfilitei baidag/ ahiuhan idej baih heregtei. Sagadainii amtat nuhash: Orost nuntaglasan sagadai, hushganii samar, zugiin baliig 1:1:1 haritsaagaar nhairuulj, 7 minut vodyanyaya banya hiij, beltgeed, udurt 1 hoolnii halbagaar hoolnoos 30 minutiin umnu 3 udaa idne. Usaar daruulj uuna. Neg udaagiin suvilgaa: 30 honog. Enehuu nuhash ni BBDD, bahluur, tsus bagadaltad undur ur duntei. BBDD/BBDI-d sagadai budaag chanaad shar gaa, devteesen dalain baitsaagaar amtalj idne. Busguichuud suugee hyazgaarlah. Uchir ni, suund estrogyen ih aguulagddag. Busguichuudiin estrogyen ihedvel bambai bulchirhain daavriig bur buuruulna. Busguichuudiin daavriin tentsver aldagadah uyeiin hool huns /saitaas uzne uu/-iig barimtlana. Amindem, erdes bodis: Iod, tumur, syelyeni, tsair, zes, kobalit, mangan, “V”, “A”, “YE”, “D-3”, “S” amindem, Omyega-3 uuh tos. Syelyeni aguulsan hool hunsend belcheeriin uhriin mah, brazil samar, zagas, dalain hool bagtana. Suvilliin chanartai zuvlumj (Treatment strategy-TS): Bambai bulchirhain daavriin emiig ogtsom zogsooj bolohgui. Emiin urgamal uuhiin umnu BBD-aa shinjluuleh heregtei. Urgamal uugaad 3 sar bolood dahin shinjluulne. Daavriin uurchlult udaan hugatsaand yavagddag tul shuud hurdan hugatsaaand ogtsom ur dun garna gej huleeh hereggui. TSus, elegee tsevershuuleh, dasgan zohitsuulah, tungaliin ed esiig demjih, darhlaa tetgeh heregtei. Tuuhii buurunhii baitsaa zereg goitrogyenik hool huns (goitrogenic foods)- iig saitar chanaj ideh, esvel bur idehgui baih, tuunchlen iod aguulagch hool hunsiig het iheer hereggui baih. Byasalgal, zalbiral, illeg hiih yavgan yavah, amarch surah zereg ni mash sain ur duntei. Udur bur jamts davstai vannand orno. BBDD-d uudag em ni dontuulah buyuu dasal boldog tul aajaar hayah heregtei. Burgasnii navch esvel tsarsnii holtosnii handaar untahiin umnu jin tavina. Narsnii davirhaig esvel shuudergene, zajiluurganiig gahain uuh esvel oliviin tosond darj, bahluurtaa jin tavina. Daraah chigleliin urgamal uuj baih heregtei. Uund: Dalain baitsaa /iod aguulagch/ Dasgan zohitsuulagch bolon buurnii deed bulchirhaig tamirjuulagch urgamluud Eleg hamgaalagch urgamluud TSusnii ergeltiig saijruulagch urgamluud Tungalgiin ed esiig demjigch urgamluud /Lymphatic herbs/ Darhlaa tetgegch urgamluud Busguichuudiin daavar tegshitgegch urgamluud Taivshruulagch urgamluud. Daraah turliin dalain baitsaa baidag gedgiig medej baih. Brown Seaweeds and Kelp (Icelandic kelp, Norwegian kelp, bullwhip kelp, sugar kelp, giant Pacific kelp, and hijiki) Numerous large brown seaweeds also contain iodine, including Fucus spp. (bladder wrack), Laminaria spp. (kombu), Undaria spp. (wakame), Sargassum spp. (sargasso weed), and Postelsia palmaeformis (sea palm). Udurt uuh iodnii hemjee 150-300 mcg /micrograms/ bna. Dalain baitsaanii iodiin aguumj daraah baidaltai baina. Uund: Icelandic kelp, 8000 ppm, Norwegian kelp 4000 ppm, Atlantic kelp 1500-2000 ppm, Pacific kelp 500-1200 ppm, Fucus spp. 200-500 ppm, Wakame 50-150 ppm, Sargassum 35 ppm, and Porphyra spp. (nori) 15 ppm. Ryan Drum claims that eating 3-5 grams of most dried, unrinsed seaweeds will provide the RDA of 1100-1500 micrograms of iodine. Dalain baitsaa ideh ni iodiin tsatsrag tuyaanii emchilgeend orson humuusiin bambai bulchirhain uil ajillagaag demjij chadahgui. Uuruur helvel, bambai bulchirhain daavriig shuud orlohgui gesen ug. Arga: 28 g dalain baitsaag 900ml usand hiij, 100-220 ml-aar 1-4 udaa uuna.  Esvel dalain baitsaag nuntaglaad hoolondoo tsatsaj idej bolno. Iod aguulsan baigaliin buteegdehuun iheer hereglevel bambai bulchirhain uil ajillagaag hyazgaarlana. 5%-iin iod uuh arga: 1 duslaar doloo honogt 2 udaa 1 ayaga suund dusaaj uuna. /davaa, purev garagt/ Iod turheh emchilgee: Iodoo deer durdsanchlan baruun mur, zuun guyaand turhene. Margaash ni suuljuud zuun mur, baruun guyaand turhene. Iod shingej alga bolj baival udur bur turhne. Daraa ni 3 honood neg turhene. Iim mayagaar 1 jil turhene. BBDD, bahluur alga bolson baiv. BDB-nii arhag stryess ni tsomtsog, unchin tarhi, BDB-nii tenhlegiig aldagduulj, tereer ene ni bambai bulchirhainii uil ajillagaag daranguilna. Dasgan zohitsuulagch zarim urgamluud Bambain uil ajillagaag shuud buyuu shuud busaar demjdeg. SHuud busaar demjdeg urgamald chiher uvs orj bna. Zailshiivel zohih zuils: Urgamliin garaltai zarim butegdehuund aguulagddag “Goitrin” hemeeh bodis, Quercetin ni T3, T4 daavruudad iodiig zuuj ugdug enzyem (enzyme thyroid peroxidase)- iig boimoldog ajee. Goitrin aguulagch buteegdehuunuud (the most potent goitrogens): Tuuhii shar buurtsag /tuugeer hiisen suu, burgyer, nuntag, chips, mah, byaslag/, tuuhii buurunhii baitsaa, tsetsegt baitsaa, gazriin samar /goitrogens or iodine blockers/, shar budaa, shar manjin, tuuram, gich /gichnii uriin zutan nuhash/, ftor aguulsan huns /kofye, nogoon tsai/, sharsan, huursan, laazalsan hool, uuhtei mah, hiam, hiijuulsen undaa, toor jims, buutsai, chiips, turgen hool, davs, saahar, eldev chiher, deed guriliin talh, maionyez, uksus, adjik amtlagch, pyeryets, himiin bodis /ungu, uner oruulagch, amt nemegduulegch, nuushlugch/, arhi, tamhi, glyutyen, hiimel uuh tos, margarin, zuunnast, hun orhoodoi, tsagaan gaa, hushnii samar Triclosan hemeeh himiin bodis /ene ni savan, goosaihan geh met buteegdehuund bii/. “Thiocyanates” hemeeh huher aguulagch bodis ni bahluur uusgegchid ordog. ene bodis ni bidnii medeh olon hunsnii nogoond baidag aj. Ene bodis ni bambaig hatuuruulj, iod shimegdehed saad uchruuldag. mun tuuchlen “Goitrin” lugaa adil uildel bas uzuulne. Tuhailbal: tunhuu, eldev baitsaa, gichnii ur, navch, yagaan, tsagaan tuurmuud, shar manjin zereg boloi. Thiocyanates bodis ni chanah, devteeh, isgeh uyed bagasdag. Flavonoids aguulagch hunsnii nogoo: SHar buurtsag, shar budaa, altantovch, nimbegnii turliin jimsuud, yanshui, songino, ulaan dars, shar airag. SHar budaag chanahad enehuu flavonoid ni ustahgui. Quercetin ni deer durdsan enzyem /enzyme thyroid peroxidase/-iig boimlohiin satsuu bambai bulchirhainii daavruudiig idevhjuuldeg elegnii enzyem (hepatic deiodinase)-iig mun boimoldog aj. Quercetin ni tsangis jims, songino, burjgar baitsaa, ulaan dars, uhriin nudnii jims, alim, usan uzem, huh ners, changaanz jimsend nileed aguulagddag. BBDD-tai uyed ihenhi tohioldold glyutyenii harshiltai baidag aj. Bambai bulchirhainii auto darhlaanii urevsel, BBDD-iin uyed ulaan buudai bolon glyutyen aguulagch busad hool hunsiig hereglehgui baival zohino. Bahluur uusgegch /Goitrogens/ aguulsan nogoog tuuhiigeer ni idehgui, zuvhun chanaj idej baih. Uund buurunhii ba tsetsegt baitsaa, hushnii samar, tuuram, gich, shar buurtsag, shar manjin, shar budaa zereg bagtana. Uchir ni, bahluur uusgegch ni iodiin shimegdeltiig boimoldog aj. Hool beltgehdee urgamliin tos /raps, narantsetsgiin tos geh met/ ashiglahgui baihiig zuvluj bna. - Progyestyeronii homsdol - Humsnii muuguntsur - Eleg tsevershuuleh (eleg bohirdson) - Elegnii uuhshilt - Sariin yum baga atlaa sunjirch ireh - Uimraa boloh - TSusnii daralt ihdeh - Ajgiin tsomog - Alirsnii tsomog - Altangagnuuriin undes - Altantovch - Arzaahainii tos - Artishok - Bagvaahai - Bagvaahainii isgesen handmal - Buljirguniin tsomog - Buurulzguniin isgesen handmal - Buutsainii tsomog - Bultenger - Berishiin tsomog - Gazriin liir (bultsuut tsetseg: gdh, bultsuu) - Galuun gichgene - Galuun tavgiin tsomog - Ganga - Ganga, hotoin tsomog - Gandbadraanii isgesen handmal - Gandbadraanii tsomog - Guzeelzgeniin tsomog - Guzeelzgene - Guun huhiin tsomog - Dalain baitsaa - Dalain baitsaanii tsomog - Doloogono - Doloogoniin tsomog - Jiveehei shimers - Jinhene urumtuul - Zadiin tsomog - Zadi - Zajiluurgana - Injbuurliin tsomog - Ih dalivs - Ih zuliin tsomog - Lidriin handmal - Maalingiin tsomog - Majiin tsomog - Mugvaa - Mugziin tsomog - Namgiin zedgelj - Nargil modnii samar (tos, zuulun ediin zorgodos) - Niguurs - Nohoin hoshuunii tsomog - Olivtoi gangiin tos - Olivtoi shuudergeniin tos - Rozmarinii tsomog - Saaral nurges - Sarmisnii isgesen beldmel - Sibiri toshlog barbaris - Suut uvs - Tavilganiin tsomog - Tarimal usuu - Tashuuriin tsomog - Tolbot arzaahain ur, navch - Tom tsuldmeg muug - Tosondoi muug - Ulaan tes - Ulaan tesiin jimsnii tsomog - Urt navchit gandbadraa - Uhriin nudnii navch, muchir, ur jims - Halgai - Halgainii tos - Har urt tesiin jims - Hoshuu taria - Hoshuu tarianii tsomog - Huvuntiin tsomog - Humsantsetsgiin tos - Hunchir - Husnii muugnii tsomog - Husnii nahia, navch, holtos - Husnii hag - Hushganii yas, tusgaarlagch haalt - Huren manjingiin navch - TSagaan burgas - TSagaan gaa - TSainii shimers - TSangisiin jims - TSars - TSahildag - TSahildagnii tsomog - TSusiin tsomog - TSegtsuuheinii tsomog - TSetsegt baitsaa - CHiher uvs - CHiher uvsnii tsomog - CHihert uhriin nudnii tsomog - CHoniin hel - CHoniin helnii tsomog - SHar budaa - SHar gaa - SHineserhuu budargana (Zagasgal) - SHoshloirhog hoshoongor - SHuvuun tarna - SHuudergeniin tsomog - SHuudergene - Erdeneshishiin tsomog - YAmaan sahal - YAnshuinii tsomog - YApon lider - Odoi dal mod - Tureg shosh - SHar buurtsag - Samarhai - “5-alifa-ryedaktyes” hemeeh enzyem - Zeergeniin tsomog - TSuulbar baldargana